Liczebność

Liczebność i rozmieszczenie społeczności litewskiej w Polsce

 

Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce stanowią do kilku procent ludności kraju. Polska należy do tych państw europejskich, które mają ich najniższy odsetek. Jednak nie każda grupa etniczna, potocznie traktowana jako mniejszość narodowa lub etniczna jest nią w świetle obowiązującego w Polsce ustawodawstwa. Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce definiuje Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych, oraz o języku regionalnym.

W Polsce od 1945 r. oficjalnie nie prowadzi się statystyki narodowościowej. Narodowość nie jest też rejestrowana w dokumentach tożsamości obywateli. Tym niemniej, dla potrzeb poszczególnych służb, a szczególnie służb specjalnych, w ankietach personalnych uwidacznia się przynależność narodową. Dotyczy to ankiety niezbędnej dla uzyskania paszportu, ankiet wojskowych, a także kwestionariuszy niezbędnych dla zawarcia umowy o pracę.
Liczebność obywateli polskich narodowości litewskiej określa się jedynie na podstawie szacunków.
Przyjmuje się, że w Polsce mieszka od 20 do 25 tysięcy obywateli narodowości litewskiej (nie pochodzenia litewskiego, a narodowości litewskiej).
Około 10-12 tysięcy Litwinów mieszka na terenie woj. Suwalskiego, czyli na ziemiach etnicznie litewskich. Na Suwalszczyźnie Litwini mieszkają od początku kolonizacji tych ziem po wytępieniu Jaćwingów. Jest to bardzo ważne, bowiem to, że Litwini mieszkają tutaj "na swoim" oznacza, iż przynajmniej moralnie mają prawo domagać się szerszych uprawnień niż imigranci. Autochtoniczna ludność litewska w sposób zwarty mieszka na terenie gminy Puńsk, gdzie stanowi około 80 proc. ogółu mieszkańców, na terenie gminy Sejny, gdzie stanowi około 40 proc. mieszkańców , w mieście Sejny, w gminie Szypliszki oraz w Suwałkach.
Jeszcze w nieodległej przeszłości litewski areał językowy na Suwalszczyźnie był znacznie większy. Jego ślady pozostały w nazwiskach osób, które dziś zaliczają siebie do narodowości polskiej oraz w nazwach miejscowości, rzek, jezior, lasów, bagien, wzgórz itp.
Na przykład w pobliżu wsi Giby, w miejscowości Pomorze znajduje się wzgórze, które miejscowa ludność zwie "pilikalnie", nie rozumiejąc już etymologii tego słowa. Jeszcze w latach pięćdziesiątych bieżącego stulecia, czyli przed czterdziestu laty, język litewski rozbrzmiewał w okolicach Berżnik, w Dworczysku, w okolicach Wiżajn. Jeśli uznamy, że nazwy wsi "Użmauda", "Budwiecie" oraz jeziora "Mazguć" są pochodzenia litewskiego, to możemy przyjąć, że litewski areał językowy w niezbyt odległej przeszłości był czterokrotnie większy niż obecnie.
Poza Suwalszczyzną większe skupiska Litwinów zamieszkują Warszawę, Wrocław, Szczecin, Słupsk, Gdańsk. Litwini trafili do tych miast różnymi drogami i badań na ten temat nie prowadzono. Jest to następstwo ruchów migracyjnych zarówno wewnątrz kraju, jak i repatriacji ludności z byłych obszarów Polski wschodniej, z Wileńszczyzny.

W Narodowym Spisie Powszechnym z 2002 roku ponad 5 800 ankietowanych w województwie podlaskim zadeklarowało narodowość liewską.

 

Organizacje litewskie

Pierwszą organizacją litewską o charakterze narodowym było Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne powstałe na zjeździe założycielskim w Puńsku w dniach 30-31 marca 1957 r. Inicjatorami powstania Stowarzyszenia oraz organizatorami zjazdu założycielskiego byli zarówno Litwini mieszkający na Suwalszczyźnie, jak też w innych ośrodkach w Polsce.
Do pierwszych aktywistów należy zaliczyć: Józefa Maksimowicza - pierwszego prezesa Zarządu Głównego LTSK, Józefa Vainę, Jana Stoskielunasa, Antoniego Czaplińskiego. Litwinów mieszkających w Warszawie reprezentował dr Bronisław Mickiewicz.
Wspomniane wyżej osoby weszły do pierwszego Zarządu Głównego nowo utworzonego Litewskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, jednak wkrótce, pod naciskiem ówczesnych władz politycznych i administracyjnych, musiały one wycofać się z aktywnego życia organizacyjnego. Zarząd Główny LTSK został przeniesiony z Puńska do Sejn, bliżej ówczesnych władz powiatowych.
Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne koncentrowało swoją działalność głównie wokół amatorskiego ruchu artystycznego, rozwoju oświaty w języku litewskim i upowszechniania czytelnictwa litewskiego. (O szczegółach będzie mowa w innych artykułach). Tu jedynie warto odnotować, że w latach 1957-1967 działalność amatorska była najbardziej ożywiona. We wsiach litewskich, mimo braku jakiejkolwiek bazy materialnej, działało kilkanaście zespołów teatralnych, śpiewaczych i tanecznych.

Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne w początkowym okresie swego istnienia prowadziło własne kluby i czytelnie. Istniały też kluby litewskie w Warszawie, we Wrocławiu, w Słupsku i w Szczecinie. Poza działalnością kulturalną Towarzystwo innego rodzaju aktywności nie przejawiało. W szczególności Towarzystwo nie stało się reprezentantem interesów politycznych społeczności litewskiej w Polsce. Nie było po temu ani prawnych, ani politycznych warunków. Towarzystwo działało na podstawie Prawa o Stowarzyszeniach, zaś organizacyjnie i finansowo było podporządkowane Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Decyzje polityczne zapadały w gremiach partyjnych. Środki finansowe na działalność Towarzystwa również były asygnowane przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Nie były one zbyt duże, ale wystarczały na działalność obwarowaną statutem.
Taki stan organizacyjny społeczności litewskiej trwał do roku 1989, gdy kuratelę nad stowarzyszeniami narodowościowymi w Polsce od MSW przejęło Ministerstwo Kultury i Sztuki. Wkrótce też odbył się kolejny zjazd delegatów LTSK, na którym został zmieniony statut i nazwa Towarzystwa. Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne przekształciło się w Stowarzyszenie Litwinów w Polsce.
Podstawową jednostką organizacyjną Stowarzyszenia jest oddział. Poza siecią oddziałów na terenie Suwalszczyzny, gdzie Litwini mieszkają w sposób zwarty, jednostki Stowarzyszenia istnieją jeszcze w Warszawie, Wrocławiu, Szczecinie, Słupsku i Gdańsku.
Niestety, skurczyła się bardzo baza lokalowa Stowarzyszenia. Ostały się jedynie pomieszczenia klubowe w Sejnach i w Suwałkach. Istnienie tych ostatnich jest również zagrożone. Środki finansowe przekazywane corocznie przez Ministerstwo Kultury i Sztuki są przeznaczane jedynie na działalność wydawniczą, o której będzie mowa w odrębnym artykule, oraz na zorganizowanie kilku najważniejszych imprez kulturalnych, jak na przykład doroczny zlot amatorskich zespołów artystycznych w Burbiszkach.
Brak jest natomiast jakichkolwiek środków na opłacanie czynszu za pomieszczenia klubowe, telefony, ogrzewanie, sprzątanie, nie mówiąc już o pieniądzach na wynagrodzenia dla pracowników.
Stowarzyszenie działa więc na zasadach zupełnie społecznych. Na podobne ograniczenia finansowe napotykają również organizacje innych mniejszości narodowych w Polsce.

Nowe warunki polityczne, jakie zaistniały w Polsce po roku 1989, a także upowszechnienie się zasad pluralizmu, umożliwiły powstanie innych organizacji litewskich.

W grudniu 1992 r. ukonstytuowała się Wspólnota Litwinów w Polsce. Zgodnie ze statutem tej organizacji jej członkiem jest każdy obywatel Polski, który uważa się za Litwina. Wspólnota nie wymaga wstępowania w jej szeregi ani też nie zna pojęcia członkostwa. Członkowie innych organizacji litewskich oraz litewskie organizacje gospodarcze, społeczne i religijne oraz instytucje należą do Wspólnoty Litwinów w Polsce.
Statutowe zadania Wspólnoty są bardzo podobne do tych, które stawiają sobie inne organizacje litewskie w Polsce. W odróżnieniu od innych, Wspólnota stawia sobie za cel reprezentowanie interesów kulturalnych, społecznych, gospodarczych i politycznych mieszkających w Polsce Litwinów przed organami władzy i administracji państwowej. Wspólnota Litwinów w Polsce skonfederowana jest ze Światową Wspólnotą Litwinów (Pasaulio lietuviu bendruomene).
13 grudnia 1993 r. odrodziło się Litewskie Towarzystwo im. św. Kazimierza. Organizacja o tej samej nazwie istniała na ziemiach II Rzeczypospolitej zamieszkałych przez ludność narodowości litewskiej. W 1994 r. powstał Związek Młodzieży Litewskiej w Polsce.
Tak oto w dużym skrócie przedstawia się stopień zorganizowania społeczności litewskiej w Polsce.

Liczebność poszczególnych organizacji litewskich, poza Wspólnotą Litwinów w Polsce, która nie opiera się na członkostwie w różnych okresach czasu ulegała zmianom. Najszybszy wzrost ilości członków Litewskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego odnotowano w latach 1957-1965. Wówczas to według członków oceniano aktywność poszczególnych organizacji. Późniejsze doświadczenia wykazały, że o aktywności jakiejś grupy społecznej nie świadczy jedynie stan ilościowy organizacji społecznej, ale takie formy samorealizacji, jak powszechność ruchu artystycznego, powszechność nauczania i uczenia się języka ojczystego itd.
Informacyjnie można jedynie powiedzieć, że Stowarzyszenie Litwinów w Polsce oraz Towarzystwo św. Kazimierza zrzeszają około 10 proc. ludności narodowości litewskiej w Polsce.

Obecnie w Polsce działa 6 litewskich organizacji pozarządowych. Najstarsza z nich w 1989 roku z Litewskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego została przekształcona na Stowarzyszenie Litwinów w Polsce z oddziałami w Warszawie, Słupsku, Szczecinie, Gdańsku, Wrocławiu. W grudniu 1992 roku ukonstytuowała się Wspólnota Litwinów w Polsce. Zgodnie ze statutem tej organizacji członkiem jest każdy obywatel Polski, który uważa się za Litwina. W roku 1993 odrodziło się Stowarzyszenie Św. Kazimierza, a rok póżniej utworzyło się Stowarzyszenie Młodzieży Litewskiej w Polsce. W listopadzie 1997 roku zostało utworzone Stowarzyszenie Litewskiej Kultury Etnicznej w Polsce a w 1999 r. Związek Litewskich Nauczycieli w Polsce.

Media

Dostęp społeczności litewskiej w Polsce do środków masowego przekazu

Prasa: W odróżnieniu od pozostałych mniejszości narodowych w Polsce mniejszość litewska w latach 1956-57 nie miała możliwości wydawania prasy w języku narodowym. Możliwość taką otrzymali wówczas Białorusini, Ukraińcy, Słowacy, Grecy, Rosjanie, a wcześniej Żydzi. Trudno dociec, jakie były powody, dla których ówczesne władze nie godziły się na wyposażenie Litwinów we własną prasą. Dopiero w 1960 r. zdecydowano się na wydanie pierwszego numeru pisma "Ausra". Było to pismo ukazujące się nieregularnie. Wystarczy powiedzieć, że w ciągu trzynastu lat ukazało się osiemnaście numerów pisma.
W roku 1972, z inicjatywy Litwinów mieszkających w Warszawie, zaczęto redagować i wydawać stałe pismo społeczno-kulturalne pod nazwą "Varsnos". Wprawdzie pismo było cenzurowane, ale nie korzystało z dotacji państwowych i utrzymywało dość duży stopień samodzielności i niezależności programowej.
Był to swoisty "samizdat".
Chcąc zamknąć pismo, a jednocześnie nie zrazić do siebie społeczności litewskiej, władze doszły do wniosku, że trzeba Litwinom dać "coś za coś".
W tych okolicznościach zdecydowano od 1973 r. rozpocząć wydawanie stałego kwartalnika "Auśra".
Kwartalnik ukazywał się na rynku prasowym do 1990 r. Później został przekształcony w miesięcznik, a następnie w dwutygodnik. W takiej formule "Aušra" ukazuje się do dziś. Obecnie ukazują się następujące tytuły: "Aušra", "Pasaulio lietuvis", "Aušrelė", "Suvalkietis", "Šaltinis", "Dėmesio". Od 1993 r. działa Wydawnictwo "Aušra" w Puńsku, które wydaje czasopisma, książki, podręczniki, albumy itp.

Radio i telewizja: Do marca 1990 r. społeczność litewska mieszkająca w Polsce w ogóle nie miała dostępu do publicznego Polskiego Radia i publicznej Telewizji Polskiej. Oczywiście twierdzenie to jest prawdziwe, jeśli przez dostęp środowiska narodowościowego do elektronicznych publikatorów będziemy rozumieli samodzielne przygotowanie i emitowanie audycji radiowych i telewizyjnych. W marcu 1990 r. litewskie organizacje społeczne zostały poinformowane, że ówczesna białostocka rozgłośnia Polskiego Radia zamierza raz w tygodniu nadawać półgodzinne audycje w języku litewskim. Tak się też stało.
Półgodzinne audycje były nadawane do jesieni 1993 r. Obecnie tygodniowy czas transmisji litewskojęzycznych audycji radiowych został wynosi 60 minut i obecnie nadawane są trzy razy w tygodniu: we wtorki, w czwartki po 15 minut i w niedziele po 30 minut.
Litewskojęzyczne audycje radiowe noszą charakter magazynów słowno-muzycznych i na ogół obejmują:
- krótsze lub dłuższe serwisy informacyjne omawiające najważniejsze wydarzenia w środowisku litewskim w Polsce lub najważniejsze dla tego środowiska,
- komentarze lub felietony mające związek z najważniejszymi dla środowiska wydarzeniami,
- wywiady, wypowiedzi, rozmowy, relacje z ważniejszych wydarzeń, a nawet próby reportaży,
- oprawa muzyczna składająca się z utworów wykonywanych przez miejscowe zespoły artystyczne lub wykonawców z Litwy.
W trakcie przygotowania poszczególnych magazynów obowiązuje zasada: litewskojęzyczne audycje w Radiu Białystok nie powinny powtarzać tego, co serwuje słuchaczom Polskie Radio bądź Litewskie Radio w Wilnie.
Twórcy litewskojęzycznych magazynów radiowych nie preferują żadnej opcji politycznej.
Litewskojęzyczne magazyny radiowe przygotowane i emitowane przez Radio Białystok S.A. docierają do słuchaczy na terenie województw: białostockiego, suwalskiego, łomżyńskiego i częściowo ostrołęckiego. Poza zasięgiem Radia Białystok pozostają obywatele polscy narodowości litewskiej mieszkający w zwartych skupiskach w Warszawie, Wrocławiu, Gdańsku, Szczecinie i Słupsku.
Technicznie istnieje możliwość przesyłania przynajmniej części litewskojęzycznych magazynów do innych ośrodków regionalnych Polskiego Radia (np. we Wrocławiu, Szczecinie itp.) a następnie retransmitowanie ich na tamtejszych antenach. Wymaga to jednak podjęcia decyzji na bardzo wysokim szczeblu (prawdopodobnie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji).
Nasze dotychczasowe starania w tym zakresie nie przyniosły rezultatów (pisma z dn. 11.01.94, 18.02.94, 04.03.94, 18.04.94). Drugim postulatem jest prośba o zwiększenie czasu antenowego dla litewskojęzycznych magazynów do 90 minut w tygodniu, przedłużając wtorkowe i czwartkowe audycje do pół godziny.
Środowisko Litwinów mieszkających w Polsce nie ma w ogóle dostępu do telewizji publicznej w rozumieniu podanym na wstępie (rozdział II).
Wielokrotna korespondencja w tej sprawie prowadzona przez organizacje litewskie z Zarządem TVP S.A. nie przyniosła rezultatów. Namiastką litewskojęzycznych programów było kilka trzyminutowych wstawek do Kuriera Mazursko-Suwalskiego w języku litewskim. Na początku tego roku istniała nawet perspektywa przygotowania stałej audycji w ramach Warszawskiego Ośrodka Telewizyjnego. Poczyniono nawet pewne kroki organizacyjne i kadrowe. Jednak w ostatniej chwili kierownictwo WOT bez podania przyczyny zrezygnowało z tej inicjatywy.
Brak dostępu do telewizji publicznej stawia Litwinów w Polsce w diametralnie gorszej sytuacji niż ta, w jakiej znajdują się Polacy na Litwie. Jest to sprzeczne z postanowieniami traktatu polsko-litewskiego z 1994 r.

 

1994 r.

Działalność
kulturalna

Na terenie czterech gmin: Sejny, Suwałki, Szypliszki i Puńsk, gdzie zamieszkują Litwini, jest jeden Dom Kultury Litewskiej w Puńsku, który zajmuje się i opiekuje częścią życia kulturalnego tego terenu. W DKL pracuje jeden muzyk (z Litwy), V. Peciulis, który prowadzi chór mieszany "Dzukija", kapelę ludową z grupą wokalną "Klumpe", uczy dzieci i młodzież gry na akordeonie i pianinie, choreograf A. Pieczulis, która prowadzi cztery grupy zespołu choreograficznego "Jotva", instruktor T. Forencewicz, która zajmuje się teatrem (przy DKL istnieje teatr stodolany), emerytowany nauczyciel J. Vaina, prowadzący muzeum etnograficzne, i dykrektor DKL J. Kordowska przez długie lata pracująca z jedną grupą tancerzy "Jotva"oraz z grupami tanecznymi i teatralnymi w terenie. Wymienione osoby to cała kadra zatrudniona na etatach w obrębie czterech gmin. To nie znaczy, że życie kulturalne ogranicza się tylko do DKL w Puńsku. Przeciwnie, jest bardzo aktywne i rozwinięte dzięki pracy i dużemu zaangażowaniu społeczników, którzy pracują z zespołami nie otrzymując żadnego wynagrodzenia, mając jedynie satysfakcję. W Puńsku pracuje zespół etnograficzny dorosłych, zespół folklorystyczny młodzieży gimnazjum i szkoły podstawowej. Zespoły te prowadzi nauczycielka gimnazjum w Puńsku A. Wojciechowska. W szkole w Puńsku działa również wokalno-instrumentalny zespół "Ulbuoneles" prowadzony przez nauczyciela muzyki A. Szlaużysa. Na terenie gm. Puńsk niesystematycznie działają raz w jednej wiosce, raz w drugiej teatry stodolane, czasami nieduże grupy wokalne (ostatnio we wsi Wojtokiemie, a aktualnie we wsi Kompocie i Widugiery). W szkołach gm. Puńsk aktywnie pracują zespoły młodzieżowe. W każdej działają teatrzyki żywego planu, grupy wokalne i taneczne (najaktywniejsze są ze szkoły w Puńsku, Nowinikach - kierownik H. Karczewski, Przystawańcach - kierownik N. Grygutis, następnie ze szkoły w Widugierach - kierownik I. Boćwińska i Wojtokiemiach - kierownik G. Kraużlis).
W Suwałkach działa wokalna grupa męska kierowana przez nauczyciela-społecznika G. Marcinkiewicza. W tym roku pracę rozpoczęła dziecięca grupa taneczna prowadzona społecznie przez nauczycielkę A. Uzdila. W gm. Sejny aktywnie pracuje zespół etnograficzny dorosłych ze wsi Dusznica, kierowany przez członkinię tego zespołu, rolniczkę wsi Dusznica A. Skrypko. W samych Sejnach działa ludowy zespół wokalny, który stanowi również chór kościelny, dziecięca kapela ludowa z grupą wokalną i taneczną. Założycielką zespołów sejneńskich jest dyrygentka z Litwy, Asta Veverskyte, która kilka lat pracowała w Sejnach. Aktualnie zespoły pracują same przy dorywczej pomocy tej pani. W szkole w Krasnogrudzie działa teatrzyk żywego planu, grupa taneczna i wokalna. W szkole w Krasnowie pracuje teatrzyk, zespół estradowy i grupa taneczna (kierowane przez W. Kibisza i I. Liszkowską).
W gm. Szypliszki nie ma żadnej działalności kulturalnej. Na terenie żadnej z gmin nie ma odpowiedniej bazy lokalowej, gdzie mogłyby ćwiczyć zespoły, a tym bardziej występować. W gm. Puńsk zespoły pracują w szkole, w małych pomieszczeniach DKL, w świetlicy Urzędu Gminy a także w domach prywatnych. Występują w skansenie, w szkolnej sali gimnastycznej lub świetlicy. We wsiach zespoły ćwiczą w domach prywatnych, tylko w dwóch wsiach są pomieszczenia po byłych świetlicach wiejskich, gdzie mimo skromnych warunków zespoły mogą pracować. Jedna świetlica jest w ogóle nie ogrzewana. Zespoły występują najczęściej w stodołach, zespoły szkolne pracują i występują na szkolnych korytarzach, bowiem świetlic i sal ze sceną nie mają.
W Suwałkach grupy pracują w domach prywatnych, w bardzo małym pomieszczeniu oddziału Stowarzyszenia Litwinów w Polsce i w szkole.
W Sejnach zespoły pracują w ciasnych pomieszczeniach Stowarzyszenia Litwinów w Polsce oraz pomieszczeniach udostępnionych przez Fundację "Pogranicze". Tam też występują. Szkolne zespoły pracują na szkolnych korytarzach, zaś zespoły dorosłych - w domach prywatnych.
Litwini zamieszkali w Polsce nie mają żadnej sali ze sceną. W Puńsku rozpoczęto budowę DKL. Budowa trwa już blisko 10 lat, a budynek aktualnie jest stanie surowym. Z powodu braku funduszy gmina nie jest w stanie zakończyć budowy, a państwo do tej pory pomogło jedynie symbolicznie. Na ogólne dotychczasowe koszty budowy (ok. 7 mld) państwo dotowało 2.5 mld zł. Termin zakończenia budowy nie jest wiadomy. W Sejnach Republika Litewska rozpoczęła budowę centrum kultury dla Litwinów.
W tej chwili działalność kulturalną DKL w Puńsku finansuje samorząd (utrzymanie bazy i kadry instruktorskiej - 5 osób). Niektóre imprezy dotuje Urząd Wojewódzki, Wydział Regionalny. Na składanych 6-8 wniosków imprez ponadlokalnych wydział przyznaje dotacje na częściowe sfinansowanie 2-3 imprez. Część imprez dotuje Ministerstwo Kultury i Sztuki poprzez Stowarzyszenie Litwinów w Polsce. Na imprezy celowe Stowarzyszenie otrzymuje średnio 300 mln zł rocznie. Są to imprezy organizowane przez Litwinów zamieszkałych na terenie całego kraju. Często są poszukiwani sponsorzy: ludzie prywatni, fundacje. Duży wkład w rozwój działalności kulturalnej Litwinów wnoszą członkowie zespołów, twórcy ludowi. Niejednokrotnie sami piorą sobie stroje, płacą za przejazd na występy, festiwale, przeglądy i innego rodzaju imprezy.
Na naszym terenie jest jeszcze żywe tkactwo, pisankarstwo, malowanie, rysowanie, wyszywanie, haftowanie, rzeźbiarstwo. Twórcy ludowi ze swoimi pracami biorą udział w jarmarkach folklorystycznych, wystawach.
Musimy pochwalić się, że nasze zespoły bardzo dużo występują. Jeżeli są tylko możliwości, biorą udział w różnego rodzaju przeglądach, festiwalach, konkursach w skali międzynarodowej, krajowej, międzywojewódzkiej, wojewódzkiej i lokalnej. Wysokie lokaty na festiwalach międzynarodowych i krajowych zajmuje zespół wokalno-instrumentalny "Ulbuoneles" ze szkoły w Puńsku. Zajmuje on pierwsze, drugie, rzadko trzecie miejsce. Również szeroko są znane zespoły etnograficzne z Puńska, które naszą kulturę rozsławiły na niejednym przeglądzie krajowym, zdobywając główne nagrody. Kapela ludowa "Klumpe" na przeglądach krajowych, międzywojewódzkich i wojewódzkich także nieraz zdobywała pierwsze miejsca. Również zespół choreograficzny "Jotva", przez długie lata kierowany przez nauczyciela szkoły w Puńsku A. Uzdila, oraz zespół etnograficzny z Dusznicy rozsławiły folklor litewski w Polsce i poza jej granicami (Francja). Nasze zespoły reprezentują woj. suwalskie, zdobywając dlań czołowe lokaty. Dzięki nim woj. suwalskie jest bardziej znane na terenie kraju i poza jego granicami. Niektóre zespoły mają stałe imprezy, organizowane co roku. Zespół taneczny "Jotva" cyklicznie przygotowuje koncerty z okazji Dnia Matki i koncert Zaduszkowy, zespoły folklorystyczne koncertują nad jeziorem Punia w Puńsku. Teatr stodolany DKL jest współorganizatorem festiwalu teatrów stodolanych w Puńsku (w skansenie, we wsiach na terenie gmin Sejny i Puńsk).
Obok istniejących dużych i poważnych utrudnień, problemów (brak finansów, strojów, bazy lokalowej) zespoły i ich kierownicy nie załamują się, pracują, występują. Staramy się naszą kulturę, tradycje i obyczaje przekazać następnym pokoleniom. W tym bardzo duża jest zasługa ludności litewskiej, która żywo angażuje się w życie kulturalne na naszym terenie.
Co roku na zakończenie sezonu kulturalnego jest organizowany zlot litewskich zespołów artystycznych nad jeziorem Gaładuś we wsi Burbiszki, gm. Sejny. Teatrzyki żywego planu ze wszystkich litewskich szkół mają już tradycyjny festiwal teatrów dziecięcych w sali kinowej w Sejnach. Wszystkie zespoły starają się rokrocznie przygotować nowy program, z którym występują głównie przed własną publicznością.

 

Jurata Kordowska

1995 m.

 Szkolnictwo

Szkolnictwo z litewskim językiem nauczania

Na dzień dzisiejszy szkolnictwo z litewskim językiem nauczania zlokalizowane jest w województwie suwalskim, w zasadzie w gminach Puńsk i Sejny. Z załączonej informacji o nauczaniu jęz. Litewskiego wynika, że na terenie gminy Puńsk jest 5 szkół podstawowych, 1 liceum ogólnokształcące, zasadnicza szkoła rolnicza i przedszkole samorządowe. Natomiast w gm. Sejny w 2 szkołach podstawowych w części klas nauczanie odbywa się w jęz. litewskim, natomiast w pozostałych jęz. litewski jest nadobowiązkowy (SP w Krasnowie, SP w Krasnogrudzie). Język litewski jako przedmiot nadobowiązkowy wykładany jest jeszcze w 3 szkołach podstawowych gm. Sejny (SP Nr 1, SP Nr 2 w Sejnach, SP w Łumbiach). W Suwałkach pracuje zespół międzyszkolny języka litewskiego.
Ogólnie 762 uczniów uczy się w klasach z litewskim językiem nauczania, a 121 - języka litewskiego jako przedmiotu nadobowiązkowego.
W gminie Puńsk istniejąca sieć szkół zaspokaja potrzeby środowiska na kształcenie podstawowe i średnie ogólnokształcące. Natomiast problem ten jest otwarty w gm. Sejny. W samych Sejnach brakuje przedszkola i szkoły podstawowej z litewskim jęz. nauczania.
Baza lokalowa wyżej wymienionych szkół jest zróżnicowana. Oprócz nowo wybudowanej szkoły w Widugierach, oddanej do użytku nie w pełni wykończonej, wszystkie budynki wymagają remontu, którego ze względu na brak środków nie przeprowadza się od kilku lat.
Szkoły w Puńsku odczuwają dotkliwy brak pomieszczeń do prowadzenia zajęć dydaktycznych. Liceum nie ma własnego budynku dydaktycznego, korzysta z pomieszczeń szkoły podstawowej. W chwili obecnej lekcje odbywają się w pokoju nauczycielskim, w świetlicy, w niedostosowanych pomieszczeniach internatu oraz Domu Kultury Litewskiej w Puńsku, zajęcia z wychowania fizycznego prowadzone są nawet na korytarzu. Kiedy w 1977 roku oddano do użytku obecny kompleks obiektów szkolnych (budynek dydaktyczny, sala gimnastyczna, internat), w pełni zaspokajał on potrzeby wszystkich szkół (szkoły podstawowej z polskim i litewskim językiem nauczania, liceum ogólnokształcącego i zasadniczej szkoły rolniczej). Obecnie znacznie wzrosła liczba oddziałów w szkole podstawowej i liceum. Analiza liczby dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym w gminie wskazuje wyraźną tendencję wzrostową. Stąd problem ten rozwiązać może tylko rozbudowa obiektu dydaktycznego. Przedszkole samorządowe mieści się w dawnym budynku szkolnym. Budynek ten nie jest w pełni przystosowany do pracy dydaktyczno-wychowawczej z dziećmi przedszkolnymi. Sale są za małe, dzieciom potrzebne jest miejsce na zabawę i naukę. Duży hol tylko częściowo spełnia rolę sali gimnastycznej. Brakuje odpowiedniej liczby pomieszczeń sanitarnych.
Szkoły z litewskim językiem nauczania w gm. Puńsk nie mają większych problemów kadrowych. Znaczne braki są w szkołach gm. Sejny. Nie ma tam ani jednego lituanisty, brakuje nauczycieli innych przedmiotów, którzy mogliby wykładać w języku litewskim.
W szkołach z litewskim językiem nauczania obowiązujący plan nauczania nie wyznacza godzin na nauczanie historii Litwy. Takie godziny może wygospodarować dyrektor szkoły z godzin przeznaczonych do własnej dyspozycji. Stąd problemy z nauczaniem tego przedmiotu występują szczególnie w szkołach gm. Sejny.
Pozostałe przedmioty nauczane są zgodnie z obowiązującym planem we wszystkich szkołach tego typu w Polsce. Uczniowie szkół z litewskim językiem nauczania obciążenie tygodniowe mają większe o 4-5 godz. Lekcyjnych, ponieważ uczą się w tym czasie języka, literatury i historii Litwy.
Program nauczania jęz. litewskiego, historii, geografii Litwy opracowują nauczyciele, a zatwierdza Ministerstwo Edukacji Narodowej. Do pozostałych przedmiotów obowiązuje program identyczny jak w innych tego typu szkołach. Oprócz wyżej wymienionych przedmiotów obowiązują podręczniki w jęz. polskim. Zajęcia odbywają się w języku litewskim, ale uczniowie korzystają z podręczników w języku polskim. W związku ze zmianą sytuacji politycznej, która spowodowała też zmianę programu nauczania, podręczniki do nauki jęz. litewskiego dla kl. I-VIII i historii Litwy muszą być zaktualizowane. W tej sprawie został zgłoszony postulat do MEN w 1991 r. Zaproponowano autorów do opracowania wszystkich niezbędnych podręczników, ale do dnia dzisiejszego nie ukazał się żaden z nich. W wydawnictwach Szkolnych i Pedagogicznych złożone są dwa podręczniki: jęz. litewski dla kl. VIII i historia Litwy. Autor podręcznika jęz. litewskiego dla klasy VI przystąpił już do pracy. Z autorami pozostałych podręczników żadnych umów wiążących nie podpisano. Zgodnie z obietnicą MEN dwa wyżej wymienione podręczniki mają ukazać się na początku przyszłego roku szkolnego, a pozostałe - jeden tytuł w ciągu roku szkolnego. A zatem póki światło dzienne ujrzą wszystkie już dziś niezbędne podręczniki, upłynie jeszcze sporo czasu. Zaś podręczniki wydawane na Litwie mogą służyć tylko jako pomocnicze, ponieważ programy nauczania w obu krajach znacznie się różnią. Niezbędne jest też opracowanie i wydanie ćwiczeń do geografii Litwy, antologii literatury litewskiej, podręcznika do nauki języka litewskiego w kl. I licealnej oraz odpowiedniego podręcznika dla sześciolatków.
Zgodnie z obowiązującymi zarządzeniami wszelka dokumentacja w szkołach z litewskim językiem nauczania (dzienniki lekcyjne, rozkłady materiału nauczania, protokoły z posiedzeń rady pedagogicznej itp.) muszą być prowadzone w języku urzędowym.
Liceum Ogólnokształcące w Puńsku istnieje od 1956 roku. Jest jedyną w Polsce szkołą ogólnokształcącą z litewskim językiem nauczania, dlatego też stara się stworzyć możliwości kształcenia się wszystkim lub prawie wszystkim chętnym. Podstawową bazą naboru do liceum są szkoły podstawowe z litewskim językiem nauczania. W liceum kształcą się absolwenci szkół podstawowych gm. Puńsk, gm. Sejny, gm. Szypliszki oraz gm. Suwałki. Do chwili obecnej liceum wystawiło około 740 świadectw dojrzałości. Abiturientów obowiązuje pisemny egzamin dojrzałości identyczny jak w innych liceach oraz dodatkowo egzamin z języka litewskiego. Tylko pozytywny wynik z pisemnego egzaminu z jęz. polskiego daje możliwość kontynuowania egzaminów. W przeciwnym razie egzamin dojrzałości można powtórzyć tylko za rok. Absolwenci naszego liceum zdają egzaminy wstępne na wyższe uczelnie na zasadach obowiązujących wszystkich absolwentów szkół średnich. Około 50-60 % absolwentów ukończyło szkoły wyższe lub w tej chwili kontynuuje w nich naukę. W znacznej większości są to polskie wyższe uczelnie. Część z nich to specjaliści wysokiej klasy, wykładowcy wyższych uczelni, pracownicy PAN-u, cenieni lekarze, wysokiej klasy inżynierowie, nauczyciele, wyżsi urzędnicy państwowi i rolnicy, osiągający nie tylko wysoką produkcję rolną, ale też wyróżniający się wielkim zaangażowaniem społecznym. Wszyscy oni byli i są lojalnymi obywatelami państwa polskiego i czynnie współuczestniczą w jego rozwoju.

 

Marianna Czernialis

Działalność wydawnicza

Pierwsze wzmianki o działalności wydawniczej w regionie Puńsk-Sejny pochodzą z początku XVII w. W tym okresie w Sejnach działała drukarnia dominikanów, w której były drukowane książki o tematyce religijnej, broszury itp. Tutaj w 1863 roku została wydana książka w języku litewskim. Większość wydawnictw dominikańskiej drukarni spłonęła podczas pożaru biblioteki zakonnej w 1818 roku.
Rozkwit działalności wydawniczej na terenie dzisiejszej Sejneńszczyzny przypada na początek w. XX. Sejny były wówczas znaczącym ośrodkiem kulturalno-oświatowym Litwy. W Sejnach działało seminarium duchowne, w którym uczyli się między innymi: V. Kudirka, V. Mykolaitis-Putinas, P. Bucys, J. Staugaitis i inni. Tutaj w 1905 r. powstało wydawnictwo "Saltinis" (Laukaitis, Dvaranauskas, Narjauskas ir bendrove), w którym w ciągu 10 lat wydawano między innymi:

I. Czasopisma

1. Ilustrowany tygodnik "Saltinis". "Saltinis", wydawany w latach 1906-1915, miał największy nakład (15 000 egz.) spośród wszystkich ówczesnych gazet i czasopism litewskich. Redaktorzy czasopisma: K. Prapuolenis, J. Laukaitis, Vailokaitis, A. Civinskas, B. Stosiunas.
Ukazywały się również dodatki tygodnika "Saltinis":
- dodatek dla rolników - "Artojas",
- dodatek dla dzieci - "Saltinelis",
- dodatek kulturalny - "Vainikas",
- dodatek dla litewskiej młodzieży wiejskiej - "Vainikelis" oraz dodatek noworoczny "Kvieslys".
2. Miesięcznik dla księży o problematyce religijnej "VADOVAS". W latach 1908-1914 ukazały się 72 numery pisma. Założyciele: J. Staugaitis, K. Prapuolenis, J. Laukaitis. Redaktorzy: J. Staugaitis (1908-1912) i P. Kuraitis (1912-1914). W miesięczniku były drukowane artykuły o tematyce kościelnej i teologicznej. Miesięcznik wprowadzał i ujednolicał religijną i kościelną terminologię, podawał przykłady kazań w języku litewskim. W miesięczniku wydrukowano między innymi P. Augustaitisa "Historię diecezji sejneńskiej i wigierskiej" oraz "Monografię kościołów diecezji sejneńskiej".
3. "Spindulys" - ilustrowany dwutygodnik o tematyce religijnej i narodowej przeznaczony dla wileńskich Litwinów. Wydawany był w latach 1909-1914. Redaktorzy: J. Grajauskas i St. Tijunaitis (od 1910 r.). Objętość: 16-24 stron.

II. Książki i kalendarze

Do 1915 r. wydawnictwo "Saltinis" wydało kilkaset książek i broszur o tematyce religijnej i popularno-naukowej z serii "Zmoniu knygynelis". Corcznie był wydawany kalendarz "Ziburys". Książki wydawnictwa były rozprowadzone na Litwie, docierały do kolonii zesłańców litewskich na Sybir, do Litwinów w Niemczech, USA i w innych krajach.
I wojna światowa przerwała rozkwitającą działalność wydawniczą. Wydawnictwo zamknięto, a drukarnię przeniesiono do Wilna. Pierwszą litewską publikację w Polsce wydano dopiero po 45 latach.

 

Publikacje po II wojnie światowej:

 

I. Czasopisma

 

1. "Aušra" - wychodząca od 1960 r. Do 1990 organ LTSK.

- Redaktorzy pisma: Zygmunt Stoberski (1960-1972), J. Karciauskas (1972), E. Petruskevicius (1973-1984), V. Malinauskaite (1984-1989), A. Sitarskiene (1989-1997), I. Gasperowicz (od 1997 r. do dnia dzisiejszego)
- Siedziba redakcji: Warszawa (1960-1972), Puńsk (1972), Sejny (1973-1989), Puńsk (od 1990 r. do dnia dzisiejszego)
- Format: do 1978 r. gazetowy A3, od 1978 do dnia dzisiejszego B5.
- Nakład: początkowo 1 600 egz. W okresie największej popularności (w latach 1976-1980) 4 000 egz. Największy nakład: 1990 r., nr 1 - 6 000 egz. Obecnie - 1 000 egz.
- Periodyczność: do 1973 r. 1-2 numery w ciągu roku. W latach 1973-1989 kwartalnik. W latach 1990-1991 miesięcznik. Od 1992 r. do dnia dzisiejszego - dwutygodnik.
- Druk w Warszawie (1960-1971), w Białymstoku (1972-1989), ponownie w Warszawie (pierwsze 3 numery 1990 r.), w Suwałkach (4-5 nr 1990 r. w prywatnej drukarni AZET), w Alytusie (1990-1991) i w drukarni wydawnictwa "Ausra" (od 8 nr 1991 r. do dnia dzisiejszego)
- Skład i makietowanie: do 1972 r. w Warszawie; w latach 1972-1989 w Białymstoku; w 1990 r. w Wojewódzkim Domu Kultury w Suwałkach. Od 8 nr 1990 r. w centrum komputerowym "Ausra" (centrum to utworzono dzięki pomocy materialnej Litwinów z USA i Kanady).
- Wydawcy: RSW "Prasa-Książka-Ruch" (1973-1989), LTSK (SLwP) 1990-1993. Wydawnictwo "Ausra" od 1993 r. do dnia dzisiejszego.
- Finansowanie: od początku "Ausra" jest finansowana z budżetu państwa; do 1989 r. z funduszy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, od 1990 r. z funduszy Ministerstwa Kultury i Sztuki w Warszawie, od 2005 r. z funduszy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.
- Tematyka: społeczno-polityczno-kulturalna. Na łamach czasopisma publikowane są artykuły o kulturze, oświacie, o wydarzeniach na Litwie i na świecie, kronika wydarzeń i aktualności. Są tu też działy dla dzieci, rolników itp.
- Kolportaż na Litwie:
Do 1989 r. (z niewielkimi przerwami w stanie wojennym) w Polsce dla odbiorców z Litwy można było zaprenumerować "Ausrę" za pośrednictwem RSW. W latach 1990-1992 "Ausra" była kolportowana za pośrednictwem "Teviskes draugija". Od 1992 r. na Litwie "Ausrę" można zaprenumerować również za pośrednictwem redakcji "VORUTA". Obecnie "Ausra" jest kolportowana na Litwie (800-500 egz.) za pośrednictwem organizacji "Sanrysa". Kolportowanie "Ausry" na Litwie w 1994 r. było dotowane z budżetu Litwy (około 16 000 Lt).

2. "Varsnos" - miesięcznik społeczno-kulturalny w języku litewskim, wydawany w latach 1972-1973 w nakładzie 2000 egz. Redakcja mieściła się w Warszawie; redaktor naczelny - dr B. Mickevicius. "Varsnos" były kolportowane wśród warszawskich Litwinów, jak również w regionie Puńsk-Sejny. Do 1973 r. ukazało się kilkanaście numerów. Czasopismo było wydawane ze środków prenumeratorów i funduszy społecznych.

3. "Vingis" - pismo społeczno-kulturalne warszawskich Litwinów, będące próbą kontynuacji czasopisma "Varsnos". Jednodniówka.

4. "Susitikimai" - pismo studentów mniejszości litewskiej w Polsce. Wydawca - Ogólnopolska Rada Kultury Studentów Mniejszości Narodowych przy KRK ZSP. Czasopismo było przeznaczone dla młodzieży litewskiej w Polsce, wydawane i redagowane w Warszawie w latach 1983-1989. Do 1989 r. wydano 10 numerów pisma. Redaktor naczelny: A. Venslauskas.
Tematyka pisma: społeczno-kulturalna.

5. "Aušrelė" - pismo wychodzące od 1997 r. w języku litewskim (dla dzieci). Miesięcznik. Naklad 700 egz. Redaktorzy: A. Sitarska (1997-1999), R. Burdyn (199-2000), V. Baranowska (od 2000 r. do dnia dzisiejszego).

6. "Suvalkietis" - pismo wychodzące od 1992 r. Kwartalnik w języku litewskim, redagowany przez suwalskich Litwinów.
Nakład 500 egz.

7. "Pasaulio lietuvis" - pismo Litwinów mieszkających na wychodztwie. Ukazuje się od 1963 r. Od 2003 r. jest wydawane w Puńsku. Nakład 1100 egz. Obecnie redagowane przez Audronė Škiudaitė.

8. "Dėmesio" - pismo redagowane przez uczniów Liceum 11 Marca w Puńsku. Nakład 300 egz.

9. "Šaltinis" - pismo wychodzące od 2005 r., redagowane przez Stowarzyszenie Św. Kazimierza. Kwartalnik.

II. Kalendarze

1. Kalendarz na rok 1980. Format A4, 2.5 ark. wyd. Opracowanie: L. Jonuska i B. Makauskas. Wydawca - koło LTSK w Warszawie.
2. Kalendarz na rok 1993. Bogato ilustrowany dodatek "Ausry" o nakładzie 1000 egz. i objętości 18 ark. druk.; finansowany ze środków MKiS w Warszawie. Opracowanie: J. Senda, wydawca - redakcja "Ausra", druk - Vilnius.
3. Kalendarz na rok 1994 - kolorowy dodatek "Ausry" o nakładzie 700 egz. i objętości 2 ark. druk., finansowany ze środków MKiS w Warszawie. Przygotowanie i druk: Wydawnictwo "Ausra".
4. Kalendarz na rok 1995 z fotografią bazyliki sejneńskiej (nakład 1000 egz., format B3 i A7). Przygotowanie i druk: Wydawnictwo "Ausra".

 

III. Książki

 

1. V. Rekus "POLUNDRA" - wspomnienia z łagrów syberyjskich. Wydawca - redakcja "Ausra". Nakład 3000 egz. Format A5. Objętość - 5 ark. druk. Dotacja MKiS 50 mln zł.
2. S. Birgelis "Tarp krantu. Między brzegami" - wiersze i poematy w języku litewskim i polskim. Redaktor A. Kaleda. Grafiki - J. Rudzinskas. Tłumaczenie: M. Kasner, A. Rybałko, M. Niemojewski, D. Czupkiewicz. Wydawca - redakcja "Ausra". Nakład 3000 egz. Objętość - 18 ark. druk. Dotacja MKiS 50 mln zł.
3. "Lituanica" - pismo litewskiej społeczności w Polsce w języku polskim, redagowane w Warszawie. Redaktor naczelny: A. Venslauskas. Pismo wydawane pod patronatem Ministra Kultury i Sztuki oraz Fundacji Stefana Batorego. Wydawca - Agencja Promocji i Informacji "Balticom". Nakład 2000 egz. Format B5. Objętość 7 ark. druk. Skład i makietowanie - Wydawnictwo "Ausra". Od 1991 r. do dnia dzisiejszego ukazały się 2 numery pisma.
Wydawnictwo "Ausra" w latach 1993-1995 wydało między innymi:
4. "Ad memoriam Bp Franciszek Piotr Buczys" - rocznik muzeum litewskiego w Puńsku pod redakcją A. Sitarskiego. Publikacja (w języku litewskim i polskim) zawiera wspomnienia o zasłużonym dla kultury litewskiej wychowanku seminarium sejneńskiego F. P. Buczysie, dokumenty i zdjęcia. Objętość 6 ark. druk. Nakład 700 egz. Pozycja dotowana przez MKiS w Warszawie.
5. "Pomnik Dariusa i Girenasa w Pszczelniku" (tyt. oryg. "Dariaus ir Gireno paminklas Pscelnike") - praca S. Birgelisa o historii pomnika lotników litewskich w Pszczelniku, wydana z okazji obchodów 60-lecia lotu przez Atlantyk Dariusa i Girenasa. Pozycja litewskojęzyczna 5 ark. druk., nakład 500 egz. Dotacja MKiS 10 mln zł.
6. "Przedwojenny Puńsk" (tyt. oryg. "Prieskarinis Punskas"). Praca o kulturze, obyczajach przedwojennego Puńska i jego mieszkańcach, opracowana przez A. Sitarską, bogato ilustrowana archiwalnymi zdjęciami. Pozycja w języku litewskim. Objętość 11 ark. druk. Nakład 700 egz.
7. "Książka telefoniczna" - spis telefonów w języku litewskim: 6.5 ark., druk., nakład 600 egz.
8. K. Radvilenas "W obliczu strachu" (tyt. oryg. "Kai siaubas artejo"). Wspomnienia bojownika (K. Zary) o niepodległość Litwy w ostatnich miesiącach II wojny światowej. Pozycja litewskojęzyczna: 11 ark. druk., nakład 700 egz.
9. "Litewskie pieśni weselne z regionu Puńska i Sejn" (tyt. oryg. "Punsko, Seinu krasto vestuvines dainos"). Pozycja litewskojęzyczna, zawierająca około 500 litewskich pieśni weselnych (z nutami) z obszaru puńsko-sejneńskiego, biografie oraz zdjęcia śpiewaków ludowych. 28 ark. druk. Nakład 1000 egz. Sponsorzy: Fundacja Stefana Batorego i wojewoda suwalski.
10. "Oraczy pieśni święte" A. Baranauskasa (tyt. oryg. "Artoju giesmes sventos"). Publikacja zawiera pieśni (z nutami) biskupa sejneńskiego A. Baranauskasa, odnalezione w archiwach litewskich. Praca litewskojęzyczna, wydana z okazji 160. urodzin wielkiego poety litewskiego. Opracowanie merytoryczne: dr hab. R. Miksyte, opracowanie muzyczne: Vytautas Juozapaitis. 18 ark. druk. Nakład 1000 egz. Sponsorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki w Warszawie i Ministerstwo Kultury Litwy.
11. "Litewskie zwyczaje weselne z regionu Puńska i Sejn" (tyt. oryg. "Punsko ir Seinu krasto vestuviniai paprociai"). Pozycja litewskojęzyczna o litewskich zwyczajach weselnych od końca XIX w. do dnia dzisiejszego, bogato ilustrowana zdjęciami archiwalnymi. 11 ark. druk. Nakład 1000 egz. Sponsor: MKiS.
12. "Wspomnienia Bp J. Staugaitisa" - praca litewskojęzyczna. Wspomnienia o sprawach nurtujących społeczność polską i litewską Sejneńszczyzny na przełomie XIX i XX wieku. 8 ark. druk. Nakład 500 egz. Sponsor: MKiS.
13. Monografia Liceum im. 11 Marca w Puńsku - pozycja wydawana z okazji 40-lecia istnienia liceum.
14. Monografię regionu Puńsk-Sejny (tyt. oryg. "Is Suvalku krasto praeities ir dabarties"- materiały z sesji naukowej, pod redakcją prof. Stanaitisa.
15. Nowele i opowiadania B. Jonuskaite-Augustiniene "Rugiu laukas".
16. "Litwini w Polsce" - materiały informacyjne o sytuacji mniejszości litewskiej w Polsce.
17. "Knyga Punsko ir Seinu krasto istorijoje".
18. "Jie mylejo savo krasta".
19 "Historia parafii puńskiej".
20. "Suvalku krasto tremimai".
21. "Truputis kito gyvenimo".
22. "Punsko ir Seinu krasto materialine kultura" (Kultura materialna regionu Puńsk-Sejny) - album sztuki litewskiej.
23. "Eilerasciai is anapus Dievo" - wiersze.
24. "Nuo Punsko iki Seinu" - zbiór folkloru litewskiego.
 

IV. Broszury i biuletyny

 

Po II wojnie ukazały się między innymi:

1. "Vroclavo lietuvis" - biuletyn do użytku wewnętrznego wrocławskiego oddziału LTSK, wydawany w nakładzie kilkudziesięciu egz. przepisywanych maszyną i powielanych kserograficznie. Ukazały się tylko 2 numery.
2. "Dzukas" - biuletyn do spraw wewnętrznych puńskiego oddziału LTSK, wydawany w latach 1980-1981.
3. "Varsuvos lietuvis" - biuletyn do spraw wewnętrznych warszawskiego oddziału LTSK. Ukazało się 4-5 nr
4. "Scecino lietuvis" - redagowany przez J. Zelepienisa (maszynopis), wychodzący do dnia dzisiejszego.
5. Biuletyn do spraw wewnętrznych słupskiego oddziału LTSK.
6. "Suduvis" - biuletyn do spraw wewnętrznych zarządu głównego LTSK (1991)

V. Foldery, pocztówki i inne

Między innymi: folder z wystawy malarstwa ludowego, wystawy sztuki litewskich szkół podstawowych, teatrów stodolanych i inne.
 

Sygit Birgiel

---

Pomniki przeszłości

Ochrona dziedzictwa przeszłości

 

Aby naród mógł zachować swą tożsamość, niezbędny jest jego ciąg historyczny.
Jeśli więź grupy społecznej z historią ulega zerwaniu, wówczas naród umiera, mimo że oddzielne jednostki rozwijałyby się nadal.
Aby ten ciąg historyczny utrzymać, wśród narodu należy kształtować:
a) znajomość historii
b) tradycje narodowe
c) święta narodowe
d) symbole narodowe
e) odkrywanie, poznawanie i popularyzowanie pomników przeszłości.
Pomniki przeszłości są realnymi świadkami dziejów narodu. Choć stanowią szczątkową część historii narodu, to tę historię odzwierciedlają dobitnie. Nauczanie historii narodu nie może odbyć się bez pomników przeszłości (kościołów, zamków, miast, zamczysk, nawet ich ruin). Zwiedzając pomniki przeszłości stykamy się bezpośrednio z historią, jej doświadczamy.
Szczególną rolę spełniają pomniki, miejsca i inne znaki związane z osobami ważnymi dla danego narodu. Bohaterowie narodowi w postawionych im pomnikach niejako odradzają się i dalej kontynuują swe życie w sercach nowych pokoleń.
Pomniki bohaterów uczą naród, przestrzegają, pobudzają do działania, krytykują poczynania niesłuszne.
Tak więc zwiedzanie pomników, ich porządkowanie, opieka, to nie tylko patriotyczny obowiązek, ale także narzędzie wychowania patriotycznego.
Poznanie aktualnego stanu kultury swego narodu, a szczególnie swego rodzinnego środowiska, jest również bardzo ważne. Dobre poznanie miejsc rodzinnych jest podstawą do uczenia się historii narodu. Im większym uczuciem darzy się swą ojczyznę, tym silniejsze powstają więzi z całym narodem.
Z drugiej strony, liczba i jakość zachowanych pomników przeszłości, znaków kultury, miejsc ściśle związanych z historią narodu rzutuje na możliwości kształtowania poczucia patriotyzmu, trwałości tych uczuć.
Ze względu na znaczenie dla utrzymania tożsamości narodowej w większości państw pomniki kultury są chronione prawnie, są badane naukowo, porządkowane.
Ochrona pomników kultury, jak już wspomniałem, warunkuje czasowo egzystencję narodu i jego kultury, możliwość dalszego wykorzystania tego dziedzictwa w rozwoju narodu, w estetycznym, ideowym, patriotycznym wychowaniu młodych pokoleń.
Na terenie Polski jest wiele pomników i miejsc świadczących o działalności, losach naszych rodaków w dalszej czy bliższej przeszłości. Są to pomniki różnych kategorii. Pomniki archeologiczne, zaliczane do najstarszych śladów naszej historii, ze zrozumiałych względów są zwykle najbardziej interesujące, tajemnicze, osnute często legendami i mitami. Na tym terytorium znajdują się "piliakalniai" - góry zamkowe oraz cmentarzyska, które już uchyliły rąbka tajemnicy dla polskich archeologów. Znaleziska kultury litewskiej i jaćwieskiej znalazły schronienie w wielu muzeach Polski.
Niewiele mamy pomników architektury. Obejmują one przede wszystkim budownictwo sakralne - kościoły, kaplice, byłe synagogi. Wszystkie posiadają gospodarzy, są zabezpieczone, restaurowane, odnawiane.
Bezpowrotnie zburzono większość pomników architektury wiejskiej. Wyrok śmierci wyznaczyła im nowoczesność, która wkroczyła w zagrody wiejskie. Dzięki staraniom i zaangażowaniu władz miejskich oraz konserwatora wojewódzkiego zabytków jedna zagroda wiejska, typowa dla XIX w. i tych terenów, została przeniesiona w granice Puńska. Przystosowano ją do potrzeb zespołów etnograficznych, tu znalazły miejsce narzędzia oraz wytwory pracy ręcznej miejscowej ludności.
Inne budynki, typowe dla tego regionu, zostały zabezpieczone poprzez przekrycia dachowe. Istnieją jeszcze w dobrym stanie spichlerze (svirnai) i inne budynki gospodarcze, które czekają na swoje przeznaczenie. Setki eksponatów znalazły miejsce w zbiorach emerytowanego nauczyciela J. Vainy. Są to przede wszystkim narzędzia i wytwory pracy ludzkiej zachowane dla przyszłych pokoleń. Ten przykład może świadczyć o tym, w jakim stopniu jedna osoba może ocalić znaczną część kultury materialnej narodu od zniszczenia.
Niewiele pozostało pomników kultury z zakresu rzeźby, malarstwa, kowalstwa. Spotkać je możemy w formie przydrożnych czy cmentarnych krzyży, kapliczek, kufrów. Bogatą tradycję na tych terenach posiada tkactwo ludowe, kultywowane do dnia dzisiejszego.
Największe znaczenie dla naszej mniejszości narodowej, a przede wszystkim dla zachowania naszej tożsamości, stanowią pomniki historyczne. Mamy tu pomniki mówiące o wspólnej walce czy wspólnych losach z Polakami, jak np.: pole bitwy pod Grunwaldem, byłe obozy koncentracyjne w Gorzowie Wlkp. I Stutthofie, zamek krzyżacki w Malborku, bazy partyzanckie, miejsca straceń powstańców z 1863 r. i inne. Mamy również pomniki walki przeciw sobie. Świadczą o tym mogiły ochotników litewskich na Sejneńszczyźnie, mogiły ofiar KOP-u. Szczególną czcią otoczony jest pomnik lotników Dariusa i Girenasa w pobliżu Pszczelnika (woj. gorzowskie). Niektóre budowle i budynki są świadkami przeszłości w dziedzinie oświaty i kultury litewskiej na tych ziemiach. Niech wspomnę byłe seminarium duchowne w Sejnach. Jego mury opuściło wiele mądrych i światłych księży, dla których odrodzenie narodowe Litwinów czy praca w dziedzinie literatury były nie mniej ważne niż praca duszpasterska.
W Sejnach mieściło się gimnazjum litewskie, wydawnictwo i drukarnia "Saltinis", którego popularne czasopisma i książki rozchodziły się po całej Litwie.
Odrębną kategorię stanowią pomniki czy miejsca związane z historią literatury i sztuki, z jej twórcami, z ludźmi, którzy szerzyli na tych ziemiach oświatę i kulturę.
Znaczące ślady po sobie zostawili tzw. "knygnesiai", wywodzący się z miejscowej ludności. Z tych ziem pochodzą literaci, jak Albinas Żukauskas, Albinas Morkus, Anielius Markevicius. Tu spoczęli, zostawiwszy po sobie znaczący ślad w kulturze litewskiej, Antanas Baranauskas, Simonas Norkus, Juozas Kekstas.
Na cmentarzach pojawiają się wciąż nowe groby, przy których nie wypada nie zatrzymać się. Są to groby nauczycieli, działaczy kultury, którzy bardzo wiele ryzykowali, pracowali w najtrudniejszych okresach, inspirowali innych do działania, budowali podstawy litewskiej oświaty i litewskiego ruchu amatorskiego.
Dla następnych pokoleń zachować należy też ślady obecności na tych ziemiach innych narodowości, tj. żydowskiej i niemieckiej. Tymi śladami są tu cmentarze oraz budynki związane z tymi kulturami.
Przyśpieszyć należałoby pełną rejestrację działalności naszych rodaków żyjących w większych skupiskach we Wrocławiu, Szczecinie, Warszawie, Gdańsku i innych miejscach Polski.
Zasadności opieki i czci tych pomników i miejsc ściśle związanych z narodem litewskim nikt nie kwestionuje. O tym świadczą np. datki ludzi na rzecz przeprowadzenia restauracji pomnika Dariusa i Girenasa, wykonania tablic pamiątkowych poległym ochotnikom litewskim, miejscom upamiętniającym pobyt kompozytora i malarza litewskiego M.K. Ciurlionisa i in.
Przez całe dziesięciolecia Litwini mieszkający na Pomorzu oraz we Wrocławiu dbali o otoczenia pomnika lotników. Corocznie organizowali spotkania i uroczyste obchody rocznic śmierci tych bohaterów. Niemało przez to mieli nieprzyjemności ze strony władz i różnych służb.
W celu zwrócenia większej uwagi rodaków oraz władz państwowych na problem ochrony dziedzictwa przeszłości litewskiej na ziemiach polskich w roku 1978 zawiązała się grupa społeczników, która zawiązała Komisję ds. Ochrony Pomników Kultury Litewskiej w Polsce. Pierwotnie miał to być komitet, ale zdecydowanie przeciwstawiło się temu MSW.
W swych planach wspomniana komisja zawarła najistotniejsze zamierzenia w zakresie ochrony pomników kultury takie, jak:
- rejestracja i katalogowanie
- współpraca z władzami w celu zachowania tych pomników dla przyszłych pokoleń
- prowadzenie prac restauracyjnych
- prowadzenie badań, uzupełnianie dokumentacji itp.
- organizowanie konferencji naukowych, prelekcji
- angażowanie do współpracy naukowców i działaczy kultury z Polski i Litwy
- upamiętnianie ważnych miejsc, osób, zdarzeń poprzez stawianie pomników, przytwierdzenie tablic pamiątkowych,
- popularyzacja pomników kultury przez organizowanie wieców z okazji rocznic, organizowanie wycieczek dla dorosłych i młodzieży, upowszechnianie w środkach masowego przekazu.
Niewątpliwie wiele uczyniono w tym zakresie, mimo że wszelkie prace wykonywane były społecznie. Organizowano sesje popularnonaukowe, wystawy, eksponujące wykopaliska z tych terenów.
Ze środków społecznych odrestaurowano zdewastowany pomnik lotników Dariusa i Girenasa. Wykonano nową kapliczkę, wybudowano pomieszczenie na małe muzeum. Bardzo uroczyście uczczono 50 rocznicę śmierci lotników. Był to masowy zlot Litwinów z całej Polski. Wiele przeszkód było do pokonania. Przede wszystkim ówczesne władze nie zezwalały na przeprowadzenie zbiórki pieniężnej na restaurację pomnika. A ile było wymuszonych spotkań z agentami SB?
Na jakikolwiek, nawet najdrobniejszy ruch, wymagano zezwolenia, które uzyskać było bardzo trudno. A więc władze z resortu MSW decydowały o programie uroczystości, imprezach towarzyszących, miejscu i terminie.
W końcu lat siedemdziesiątych dla uczczenia pamięci dwóch ofiar obozu koncentracyjnego w Stutthofie - Lipniunasa i Salapasa - odbył się wiec na cmentarzu w Pucku, gdzie spoczywają ich ciała. Gdy zaproszony chór kościelny z Puńska śpiewał pieśni religijne nad grobami, organizatorzy wiecu przesłuchiwani byli przez agentów SB, straszeni, a później znaleźli się pod ich stałą kontrolą. Wiele było prób czynionych, by na ścianie w kościele w Sejnach obok tablicy w języku polskim znalazła się tablica z napisem litewskim informująca, iż tu spoczywają prochy biskupa i wielkiego poety litewskiego A. Baranauskasa. Odsyłani byliśmy z Kościoła do władz politycznych i administracyjnych, i na odwrót. Dopiero po kilku latach i po zmianie systemu i zmianie władz kościelnych w diecezji taka możliwość zaistniała.
Mimo tych znaczących zmian, niestety, osoba biskupa jest nadal "podejrzana". Duchownemu i poecie, który znaczący ślad zostawił na tej ziemi, nie ma miejsca na postawienie pomnika.
Będąc lojalnymi obywatelami tego państwa, obiektywnie oceniając przeszłość i teraźniejszość, pragnęlibyśmy przynajmniej skromnymi tabliczkami, oczywiście dwujęzycznymi, oznaczyć miejsce, gdzie mieściło się seminarium duchowne, które kształciło w znacznej części księży Litwinów, dom, w którym mieściło się wydawnictwo i drukarnia "Saltinis", gimnazjum towarzystwa "Ziburys", dom, w którym odbył się pierwszy zjazd lituanistów i inne.
Nasze plany pozostały i pozostają nadal jedynie marzeniami. Pewnych uprzedzeń nie jest w stanie zmienić nawet ustrój.
Z pewnością są  i zmiany na lepsze. Kto do roku 1990 mógł oficjalnie stanąć nad grobem ochotnika litewskiego w Sejnach, Berżnikach czy partyzanta w Suwałkach?
Przypominam rok 1982, kiedy w kościołach w Puńsku i w Smolanach odbyły się uroczystości ku czci 80 rocznicy śmierci biskupa A. Baranauskasa, natomiast biskup łomżyński nie zezwolił na odprawienie nawet mszy w intencji biskupa. Jedynie wikariusz, pod nieobecność proboszcza, zezwolił na złożenie w kaplicy pod tablicą pamiątkową kwiatów i wieńców. Oczywiście, nazajutrz o wszystkich działaniach organizatorów chcieli wiedzieć agenci SB.
Z powyższych przykładów można wnioskować, w jakiej sytuacji pracowaliśmy. Niezrozumiały dla nas pozostaje dotąd fakt, że mimo ogromnych obaw i przedwczesnych podejrzeń ze strony władz, nigdy nie było uroczystości i imprez, w czasie których wystąpiłyby jakiekolwiek akcenty antypaństwowe czy antypolskie.
Czy mała tabliczka informująca tak Litwina, jak i Polaka o tym, że w Sejnach przed I wojną światową istniało wydawnictwo litewskie, które szerzyło oświatę i kulturę na całą Litwę, to wyraz antypolskości? Chodzi tu chyba o to, by miasto Sejny i jego mieszkańcy mieli zdeformowaną wiedzę o swej historii.
Każdy pomnik, a szczególnie ten, który jest świadkiem, symbolem przeszłości, odgrywa swą rolę o tyle, o ile jest on znany miejscowej społeczności, a szczególnie młodzieży, bez względu na jej przynależność narodową. Tym bogatsze duchowo jest społeczeństwo, im więcej posiada zadbanych, odwiedzanych pomników przeszłości.

 

Józef Bludzis
 

Ekonomika

Położenie ekonomiczne mieszkańców gminy Puńsk
 

Trwająca w ostatnich latach transformacja gospodarki i rolnictwa do gospodarki rynkowej stworzyła nowe możliwości rozwojowe państwa, ale zastała nas jednocześnie do tego nie przygotowanych, często całkowicie zagubionych. Bowiem rozwój ekonomiczny kraju, regionu, gminy determinuje głównie czynnik ludzki, następnie - położenie geograficzne, zasobność w surowce naturalne czy też udział w handlu zagranicznym. Umiejętność połączenia tych czynników z mechanizmem gospodarki rynkowej w jedną całość stanowi o poziomie życia społeczeństwa.
Przystępując do prezentacji funkcjonowania społeczności lokalnej w gminie Puńsk, przeprowadzenia głębszej analizy położenia ekonomicznego jej mieszkańców, nieodzowne staje się sięgnięcie do historii gospodarczej regionu, jego uwarunkowań przyrodniczych, społecznych i gospodarczych.
Gmina Puńsk leży w północno-wschodniej części Suwalszczyzny i graniczy bezpośrednio z Republiką Litewską. Losy tej ziemi, jej mieszkańców historycznie związane są z dziejami Suwalszczyzny, krainy nie tylko pięknej i tajemniczej z uwagi na swoją przeszłość, ale też unikalnej pod względem przyrodniczo-krajobrazowym, bogactwa kopalin. Ocalałe spod naporu nowoczesnej techniki fragmenty przyrody stoją jak świątynie, w których człowiek odczytuje historię ziemi, zapisaną w tradycji przodków z pogranicza wielu kultur i narodów.
Niestety, Suwalszczyzna od wieków była regionem zapomnianym, ekonomicznie zaniedbanym, znajdującym się na skrzyżowaniu dróg i interesów dużych państw średniowiecznej Europy: Zakonu Krzyżackiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczpospolitej. O przynależności państwowej decydowali wielcy władcy Europy po upadku Rzeczpospolitej Obojga Narodów, przypieczętowując ostatecznie jej losy po I wojnie światowej.
Suwalski chłop najdłużej znosił jarzmo pańszczyźniane w okresie zaborów (do 1864 r.), cierpiał represje po nieudanych powstaniach szlachty polskiej w 1831 i 1863 roku. Większość miejscowości posiadających prawa miejskie w połowie XIX wieku podupadło, utraciło znaczenie ośrodków regionalnych, jak np. Puńsk w 1852 r., Wiżajny w 1871 r. W okresie II Rzeczpospolitej Suwalszczyzna należała do prowincji niższej kategorii, tzw. Polski B, która stanowiła jedynie bazę surowcową oraz rynek zbytu dla lepiej uprzemysłowionych obszarów Polski A. Taki stan gospodarki trwał niezmiennie do II wojny światowej i kilkadziesiąt lat po wojnie.
Wyraźnie świadczy o tym udział nakładów inwestycyjnych, podzielonych w latach 1950-1959. Największy przydział środków otrzymały: woj. katowickie - 18.2%, miasto stołeczne Warszawa - 11.1%, zaś najmniejsze - woj. białostockie (w skład którego wchodziła Suwalszczyzna) - tylko 1.9%.
Oznaki pewnego ożywienia gospodarczego nastąpiły na początku dekady lat siedemdziesiątych. Podjęte próby reformowania gospodarki socjalistycznej przez ówczesne władze stały się zauważalne przede wszystkim na wsi. Zastosowane bodźce ekonomiczne w formie częściowo umarzalnych kredytów na budownictwo inwentarskie wraz z prowadzeniem nowoczesnego doradztwa rolniczego zadecydowały o pewnym postępie w całym rolnictwie.
Jak wykorzystano te szanse w gminie Puńsk?
Gmina Puńsk jest typową gminą rolniczą, wyróżniającą się chyba tym, że jest jedyną w Polsce zamieszkałą w większości przez ludność autochtoniczną narodowości litewskiej, stanowiącą ok. 80% mieszkańców, pozostałe 20% to Polacy. Obszar gminy wynosi 13.837 ha, w tym użytki rolne zajmują 10.973 ha, tj. 79.3%, lasy - 10.5%, pozostałe 10.2% stanowią wody i inne grunty wyłączone z upraw. Średnia wielkość gospodarstwa wynosi 15.6 ha.
W gminie Puńsk mieszka 4.750 osób skupionych w 33 sołectwach. Osadę Puńsk zamieszkuje ok. 1000 osób, bezpośrednio lub pośrednio związanych z rolnictwem i jego obsługą. Przemysłu praktycznie nie ma, prócz kilkudziesięciu spółek prywatnych, drobnych zakładów przetwórstwa spożywczego, spółdzielni oraz osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą.
Ludność gminy, przeważnie pochodzenia chłopskiego, od wieków nie podlegała znaczniejszym wpływom migracyjnym, co w pojęciu socjologicznym określa się jako zintegrowaną społeczność lokalną wystarczająco reprezentatywną do naszych rozważań tak pod względem rozwoju ekonomicznego, jak i w zakresie ochrony praw i swobód obywatelskich mniejszości narodowych oraz możliwości rozwoju idei i zasad demokratycznych, zagwarantowanych w Europejskiej Karcie Samorządu Terytorialnego, uchwalonej przez Radę Europy w Strasburgu 15 października 1985 r., ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską w roku 1993.
Wydawałoby się, że krąg życia codziennego w Puńsku ogranicza się wyłącznie do rutynowej ciężkiej pracy na roli, w zagrodzie lub ogródku przydomowym. Rzeczywistość jest jednak inna, bardziej złożona, powiedziałbym tradycjonalistyczna, tętniąca własnym życiem, często interesująca ludzi nauki i polityki z uwagi na tzw. "skansen" litewskości. Zjawisko występowania wysokiej aktywności kulturalnej rolników w sprzężeniu z ich wysoką aktywnością gospodarczą i odnoszeniem sukcesów w dziedzinie społeczno-ekonomicznej zauważono na początku dekady lat osiemdziesiątych. Owocem badań Katedry Socjologii i Doradztwa Rolniczego SGGW-AR w Warszawie stała się konferencja naukowa pt. "Kultura wsi puńskiej" zorganizowana 18 września 1986 r. Na tej konferencji próbowano przynajmniej częściowo odpowiedzieć na pytanie, w czym tkwi ów tzw. fenomen puński.
Wiadomo bowiem, że możliwości rozwoju rolnictwa określają w zasadzie warunki glebowe i klimatyczne, których jakością gmina nie może się poszczycić. Dominują gleby klas IV a i IV b oraz V, stanowiące łącznie 85.4% ogółu gruntów ornych. Ogólna przydatność rolnicza gleb określona wg. stosowanego wskaźnika waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej jest mniejsza niż średnia w województwie (32 miejsce spośród 48 jednostek administracyjnych). Natomiast w produkcji towarowej ogółem w latach osiemdziesiątych gmina plasowała się na 14 miejscu, z tym że w produkcji żywca wieprzowego zajmowała nawet 3 miejsce, wołowego - 5 miejsce w przeliczeniu na 1 ha użytków rolnych.
Na wsi puńskiej od dawien dawna działalność społeczno-gospodarcza przejawiała się  w formie tzw. czynów społecznych, zwanych lokalnie "tłokami", które są szczególną formą realizacji pomysłów i inicjatyw twórczych jednostek i zespołów ludzkich. Większość prac społecznie użytecznych wykonywana jest dobrowolnie i nieodpłatnie.
W okresie tzw. realnego socjalizmu nawoływano do rywalizacji organizując wśród rolników różnorodne konkursy, które autentycznie aktywizowały społeczność gminy Puńsk, poszczególne wsie do prac na rzecz własnego środowiska, podnoszenia kultury na wsi.
Ogólnie wg. wartości prac czynowych i prac społecznie użytecznych w roku 1985 gmina Puńsk w woj. suwalskim zajęła I miejsce, zaś w kraju znalazła się w pierwszej dziesiątce.
W konkursie "Gmina mistrz gospodarności" w tym samym roku zajęła III miejsce w województwie. W innym konkursie wojewódzkim - "Wieś suwalska czysta i gospodarna" - zajęła I i II miejsce. W ubiegłym roku w podobnym konkursie "Piękna wieś" rolnik z gminy Puńsk indywidualnie zajął I miejsce w województwie oraz III miejsce równorzędnie w skali kraju i otrzymał nagrodę wartości 30 mln zł.
Mieszkańców gm. Puńsk cechuje nie tylko tradycjonalizm i zaangażowanie społeczne. Można zauważyć również zmiany w życiu codziennym, przyśpieszoną rozbudowę infrastruktury gospodarczej. W latach 1984-1993 wybudowano:
1) nowoczesny Ośrodek Zdrowia z 8 gabinetami lekarskimi i dużą apteką;
2) budynek pocztowo-telekomunikacyjny;
3) wielofunkcyjny budynek Urzędu Gminy, w którym mieści się również muzeum historyczne, redakcja dwutygodnika "Ausra", jedynego litewskiego pisma w Polsce oraz Wydawnictwo "Ausra";
4) zbudowano i utwardzono wiele kilometrów dróg;
5) wybudowano około 177 km linii wodociągowych, doprowadzając do około 80% gospodarstw rolnych wodę;
6) całkowicie stelefonizowano 10 wsi, tj. 32%;
7) w roku 1992 oddano do użytku litewski skansen, w którym odbywają się przeglądy teatrów stodolanych;
8) w roku 1993 uruchomiono nowoczesną automatyczną centralę telefoniczną połączoną linią światłowodową z krajową siecią telekomunikacyjną;
9) w roku 1993 oddano do użytku 20 mieszkań w budynkach indywidualnych, co stanowi około 12% mieszkań w odniesieniu do 33 wiejskich gmin w woj. suwalskim.
Przytoczone przykłady działalności społeczności lokalnej, jej rozwoju gospodarczego, może dać złudne wyobrażenie o poziomie życia mieszkańców gminy bez ukazania drugiej strony, tej ciemniejszej, która często zatruwa codzienność i hamuje inicjatywy społeczności nie tylko puńskiej, ale i w całym kraju po wprowadzeniu zmian w systemie gospodarczym w roku 1989.
W gminie Puńsk realizowana jest "najdłuższa budowa nowoczesnej Europy", tak bowiem nazwała prasa lokalna wznoszony nowy dom kultury. Inicjatywa budowy nowego Domu Kultury Litewskiej w Puńsku zrodziła się w 1984 roku. Zebrano znaczne sumy społecznych funduszy, pośpieszyli z pomocą rodacy z zagranicy, ale ówczesne władze wojewódzkie przez lata blokowały budowę nie wydając zezwollenia tylko dlatego, że figurował w nazwie "Dom Kultury Litewskiej". Nadmienia się, iż stary budynek nosi taką samą nazwę od 1956 roku. Po wielu perypetiach budowę rozpoczęto w 1988 r. i trwa ona do dzisiaj, doprowadzona do tzw. stanu surowego. Wydano dotychczas 8 mld starych złotych, z tego państwo z budżetu przydzieliło 2.5 mld złotych, tj. ok. 35% poniesionych nakładów. Do całkowitego zakończenia budowy potrzeba jeszcze około 8-10 mld złotych. O ile budowa realizowana byłaby w normalnych warunkach, normalnym trybem, zebrane środki społeczne plus pomoc emigracji litewskiej starczyłaby praktycznie na jej wykonanie. Hiperinflacja końca lat osiemdziesiątych i początku dziewięćdziesiątych zniweczyła plany inwestycyjne gminy, a zarazem zubożyła jej mieszkańców o 5.5 mld złotych zamrożonych w murach stojącego obiektu użyteczności publicznej.
Kryzys ekonomiczny lat dziewięćdziesiątych nie zahamował jednak całkowicie inicjatywy lokalnej społeczności Puńska. Z wielkim wysiłkiem społecznym są kontynuowane rozpoczęte prace takie, jak budowa linii wodociągowej, telefonizacja wsi. Inwestycje wiejskie są możliwe do realizacji przy udziale własnym gminy, jej mieszkańców i winny wynosić co najmniej 50-75% wartości całej inwestycji. Tylko wówczas otrzymuje się pomoc z budżetu państwa. W obecnej sytuacji ekonomicznej samorządy gminne nie są w stanie przejąć coraz większych ciężarów związanych z rozbudową i utrzymaniem infrastruktury gospodarczej na wsi i w osadzie Puńsk. Świadczy o tym budżet gminy, który w roku 1993 wynosił około 9 mld zł, czyli na jednego mieszkańca przypadało około 1.9 mln zł (100 USD), z tego wpływy z podatków i opłat lokalnych wynoszą 2.3 mld, tj. 25%, subwencje ogólne - 1.4 mld, tj. 16%, dotacje z budżetu państwa - 3.1 mld, tj. 34%, podatki od osób fizycznych i prawnych - 1.7 mld, tj. 19%, pozostałe dochody - 0.6 mld, tj. 6%. Natomiast wydatki kształtowały się następująco: wynagrodzenia ogółem - 2.6 mld zł, czyli 28%, materiały i usługi - 2.0 mld, tj. 22%, opłaty i składki - 1.3 mld, tj. 15%, inwestycje - 15%. Trudności z organizacją życia codziennego, rozwojem infrastruktury gospodarczej, związane są nie tylko z ogólnym kryzysem ekonomicznym w państwie, ale również ze zwiększonym zapotrzebowaniem (co najmniej o 0.5 mld starych zł) nie podwajają koszty. Do szkół w Puńsku dowozi się dzieci rodzin litewskich z sąsiedniej gm. Szypliszki, natomiast dzieci polskie odwrotnie - z gm. Puńsk dowozi się do Szkoły Podstawowej w Krasnowie, gm. Sejny, itp. Brak wspólnego systemu finansowania bibliotek, wydawnictw książek szkolnych, kolportażu prasy litewskiej, utrzymanie chociaż znaczniejszych zespołów artystycznych, muzeów powoduje degradację środowiska społeczności litewskiej w Polsce. Pojedynczych ograniczonych dotacji państwa, głównie na utrzymanie dwutygodnika "Ausra" czy na zorganizowanie niektórych imprez artystycznych nie można uznać za wystarczającą pomoc dla mniejszości litewskiej.
Argumentacja czynników rządowych, jakoby istnieje swoboda gospodarcza, wolny rynek i możliwość uruchomienia prywatnego kapitału we wszelkiego rodzaju inicjatywy lokalne, w sytuacji gminy Puńsk nie jest trafna. W okresie transformacji gospodarki posiadane rezerwy kapitałowe pochłonęła inflacja. Brak bodźcowego kredytowania rolnictwa spowodował stagnację, a nawet wyraźny regres w produkcji rolnej. Wystarczy porównać niektóre wyniki produkcji rolnej, aby unaocznić kondycję wsi, możliwości jej rozwoju. Ceny skupu żywca wieprzowego i wołowego oraz mleka w roku ub. w porównaniu do roku 1993 wzrosły o około 12-13%, ceny zbóż pozostawały praktycznie bez zmian, natomiast inflacja w kraju wyniosła około 30%. A więc prosty wniosek - corocznie rolnik ubożeje o 17-18% wytworzonego dochodu.
Poza rolnictwem w 1993 r. pracowało 446 osób w sektorze publicznym i prywatnym prowadząc działalność gospodarczą. W gminie Puńsk prowadzą działalność 92 podmioty gospodarcze (zarejestrowane w systemie RRGON), w tym w sektorze publicznym - 11, w sektorze prywatnym - 81. W sektorze publicznym aktualnie działalność gospodarczą prowadzą:
- Gminna Spółdzielnia "GS Sch" - 1
- Spółdzielnia Usług Rolniczych - 1
- Spółdzielnie Produkcyjne - 4
- Mleczarnia - 1
- Wydawnictwo "Ausra" - 1
- Lekarze weterynarii - 2
- Apteka - 1.
W sektorze prywatnym prowadzą działalność:
- spółki prywatne krajowe - 15
- spółki z udziałem kapitału zagranicznego - 1
- spółdzielnie - 8
- fundacje - 1.
W rejestrze samorządowym znajduje się 56 zakładów osób fizycznych, w których dominuje działalność handlowa i gastronomiczna, budownictwo i usługi.
W gm. Puńsk w roku 1993 zarejestrowanych było 444 osób bezrobotnych, co stanowi 18% ludności w wieku produkcyjnym (w woj. suwalskim średnio - 25%). W tej liczbie kobiety stanowią 45%, zwolnieni z przyczyn zakładu pracy - 11%, absolwenci szkół ponadpodstawowych - 7%, nie posiadający prawa do zasiłku - 69%, pozostający bez pracy powyżej 12 miesięcy - 64%.
Gmina Puńsk z uwagi na stosunkowo niski stopień bezrobocia, nie została zakwalifikowana do grupy gmin szczególnie zagrożonych bezrobociem, stąd nie wpływają do niej środki finansowe z budżetu państwa na aktywną walkę z bezrobociem.
Pewną nadzieją na rozwiązanie problemu bezrobocia oraz zdynamizowanie rozwoju gospodarczego gminy jest jej dogodne położenie geograficzne. Przez teren gminy przebiega międzynarodowa linia kolejowa Trakiszki-Sestokai, łącząca Polską z Litwą. Służy ona do przewozów towarowo-osobowych. W odległości 9 km od siedziby gminy uruchomione jest międzynarodowe przejście dla transportu samochodowego, tzw. "Via Baltica", łącząca kraje skandynawskie i bałtyckie z Europą Zachodnią. Od kilku lat w odległości 30 km od Puńska działa drugie przejście dla ruchu kołowego Ogrodniki-Lazdijai, które przyczyniło się do ożywienia współpracy przygranicznej z Litwą.
W Puńsku, podążając za szybkimi przemianami gospodarczymi, nie czekano na mannę z nieba, podjęto inicjatywę organizacji międzynarodowych targów, zwanych "Puńskimi Spotkaniami Gospodarczymi", które odbyły się 4-krotnie. Na imprezach targowych zawarto wiele kontraktów, zawiązano kilka spółek z udziałem kontrahentów zagranicznych. Ożywiła się wymiana handlowa, organizowano misje handlowe do Litwy.
Z inicjatywy byłego wójta gminy Puńsk w roku 1993 powołano Polsko-Litewską Izbę Gospodarczą z siedzibą w Suwałkach, która obecnie przejęła funkcję organizowania targów międzynarodowych w woj. suwalskim.
Na podstawie badań naukowych stwierdzono, że proces upowszechniania się postępu w gm. Puńsk, jak również na polach rolników, przebiega szybciej, niż to ma miejsce w innych regionach kraju, pomimo że rolnicy należą do społeczności selektywnie "tradycyjnej". Potrafią jednak harmonijnie łączyć elementy nowoczesnego funkcjonowania gospodarki z wzorcami utrwalonymi od pokoleń. Czynnik etniczny w tym przypadku odgrywa jeżeli nie główną, to przynajmniej pierwszoplanową rolę w życiu społeczno-ekonomicznym mieszkańców gminy. Przejawia się on w wysokiej aktywności gospodarowania.
Brak rozwiązań prawnych, regulujących prawa i obowiązki mniejszości narodowych w Polsce, stwarza w niektórych przejawach życia społeczności lokalnej w gminie Puńsk sytuację nienormalną, utrudnia realizację aspiracji narodowościowych, utrzymanie tożsamości narodowej.
Samorząd terytorialny w Polsce, jako instytucja odwołująca się do idei wspólnoty, wymaga pewnego minimum identyfikacji z tradycjami, interesami i celami działania społeczności lokalnych, a zwłaszcza umożliwienia rozwoju kulturowego mniejszości narodowych. Nierzadko zanik lokalnych więzi społecznych, utrata małych ojczyzn, rozpadanie się zasiedziałych i spoistych środowisk terytorialnych szkodzi i krajowi, i cywilizacji w ogóle.
W świetle międzynarodowych dokumentów służących standartyzacji rozwiązań prawnych dotychczas samorządu terytorialnego w Europie, jak też w świetle ostatnio podpisanego traktatu między Rzeczpospolitą Polską i Republiką Litewską o dobrosąsiedzkich stosunkach i wzajemnej współpracy, Polska zobowiązała się do realizacji co najmniej 20 spośród 30 postanowień, w tym 10 spośród podstawowych wskazanych przepisów w cytowanej na początku artykułu Europejskiej Karcie Samorządu Terytorialnego.
Oto niektóre zasady ujęte Karcie:
- środki finansowe wspólnot lokalnych powinny być odpowiednie w stosunku do prawnie i konstytucyjnie określonych zasad;
- wspólnotom lokalnym powinny przysługiwać środki prawne zapewniające im swobodę wykonywania uprawnień i poszanowanie zasad samorządu terytorialnego, wynikające z konstytucji lub ustawodawstwa krajowego.
W tej materii panuje w Polsce powszechne przekonanie (nota bene, jednoznacznie stwierdzone w najnowszym raporcie Najwyższej Izby Kontroli), iż administracja rządowa pomniejsza, w stosunku do obiektywnych potrzeb, dotacje celowe przeznaczone na sfinansowanie zadań zleconych ustawowo lub powierzonych przez urzędy rejonowe. W tej sytuacji realizacja zadań własnych gminy może okazać się wręcz niemożliwa, o czym mówiono na przykładzie budowy Domu Kultury Litewskiej w Puńsku czy też innych inwestycji podejmowanych lub kontynuowanych na rzecz poprawy warunków gospodarowania na wsi. Bez zmian w systemie finansowania nie poradzi sobie większość gmin w Polsce, a tym bardziej taka gmina jak Puńsk - dwunarodowa, o zwiększonym zapotrzebowaniu środków finansowych, aby wyrównać szanse rozwojowe z podobną gminą jednolitą narodowo.
Ponadto brak rozstrzygnięć prawnych regulujących prawa i obowiązki mniejszości narodowych w Polsce uniemożliwia normalną pracę samorządu terytorialnego w gminie Puńsk zgodnie z cytowaną Europejską Kartą Samorządu Terytorialnego.

1995.02.05
 

Kazimierz Baranowski