Muzeum etnograficzne Józefa Vainy w Puńsku

Nauczyciel Józef Vaina w r. 1956 wraz z rodziną przenosi się na stałe z Suwałk do Puńska i po rozpoczęciu pracy w liceum ogólnokształcącym zajmuje się zbieractwem folkloru, zapisuje obyczaje, wyrazy miejscowego dialektu - interesuje się kulturą duchową tych okolic.
W maju 1968 roku do Puńska przyjeżdża etnograf litewski Vacys Milius. Z rozmowy z panem Józefem Vainą zauważył, iż badania dorobku duchowego mieszkańców tych okolic prowadzone są stosunkowo szeroko, jednak nikt nie zainteresował się zachowaniem kultury materialnej. Przyniósł od mieszkańca wsi Żwikiele Adama Vainy toporek kamienny, wręczył nauczycielowi zachęcając do dalszej pracy. Już w r. 1968 podczas wakacji prof. J. Vaina zebrał 32 eksponaty. Wśród nich była ze wsi Pasalciai przyniesiona rurka nibyskrętowa, atsagte***, skrawki narzut na łóżko, spódnic, serwet itp. Powyższe przedmioty dokładnie opisał. Z braku miejsca zbierał jedynie części przedmiotów, skrawki tkanin, na podstawie których można powyższe przedmioty opisać, odtworzyć wzory.
Już w r. 1969 prof. swoją ekspozycję rozszerzył o dalsze 800 eksponatów. Eksponaty etnograficzne ponad dziesięć lat prof. J. Vaina przechowywał we własnym mieszkaniu. Tylko w r. 1979, gdy w Puńsku została pobudowana nowa szkoła, panu J. Vainie udostępniono kilka klas starej szkoły na przeniesienie zbioru etnograficznego. W taki to sposób w Puńsku powstał nowy ośrodek kultury - muzeum etnograficzne, prowadzone przez samego kolekcjonera.
W chwili obecnej w muzeum znajduje się ponad 1420 wzorców kultury materialnej tegoż regionu zebranych przez pana J. Vainę, drugą część stanowią przedmioty przekazane przez samych mieszkańców. Pochodzą one ze wsi parafii Puńsk, Smolany, Sejny.
Na wyszczególnienie zasługują powyższe eksponaty muzealne:
a) tkaniny:
- nawleczki (najstarsza z r. 1845),
- kameliowe spódnice (najstarsza z r. 1898),
- fartuchy (najstarszy z r. 1850),
- podszewki,
- narzuty na łóżka (osnowa lniana, bawełną, tkane lnem, często wełną, po II wojnie światowej - włóknem sztucznym),
- włókno zgrzebne, półzgrzebne,
- derki,
- dwuczęściowe koszule z dziewiętnastego wieku;
b) dzianiny:
- nakładki dekoracyjne do nawleczek,
- do ręczników,
- do kołnierzy,
- do serwet,
- do krawatów ślubnych;
c) firanki z plecionymi oczkami sieciowymi;
d) techniką ramy robione narzuty na łóżka (1935);
e) szewskie narzędzia, symetryczne kopyto (1870), różnorodne skalpy;
f) obuwie:
- plecione łapcie,
- obijaki,
- drewniaki;
g) instrumenty garbarskie i wytwory:
- poręcz,
- szleje,
- naszelnik,
- lejce,
- pleciony trzonek bata;
h) narzędzia do kopania torfu:
- łopatki,
- rydelki,
- kręgi do klepania *****;
i) przybory myśliwskie:
- prochownica,
- śrutownica;
j) przybory łowieckie:
- brodnik,
- ciężarki (z wypalanej gliny, kamienia, ołowiu, betonu),
- pływaki (z kory sosnowej, kory brzozowej, drewna, korku),
- harpuny;
l) narzędzia do sprzątania zbórz:
- sierp,
- kosa,
- grabie;
m) narzędzia do młócenia:
- cep,
- kijanka;
n) przyrząd do zmiękczania skóry (hak);
o) przybory robotnika budowlanego:
- piony,
- ciosak;
p) narzędzia rolnicze:
- socha,
- jarzmo,
- zagres noragas******,
- pług konny;
r) przybory pszczelarskie:
- karmnik****,
- klatka do przechowywania matki,
- korytko do miodu,
- sikawka do polewania pszczół podczas rojenia;
s) zamki robione przez stolarza i kowala;
t) przybory tkackie:
- warsztat tkacki,
- vytuskos ***** motowidło,
- krijeliai****
- atsakte***** sprząrzka,
- czółenka tkackie,
- płocha (grzebień tkacki),
- wątek (nytys)***;
u) kołowrotek;
w) naczynia kuchenne, kredens, części drewnianych wozów, narzędzia do prowadzenia i wiązania bydła, pułapki i inne.
W zbiorach numizmatycznych najstarszą jest srebrna moneta z czasów Zygmunta III. Godne uwagi są monety: z r. 1775 "1/2 grossus Reg. Pol.P, z r. 1801 Wilhelm III Rex Prussorum", rosyjskie kopiejki srebrne oraz brązowe, rublowe banknoty, litewskie lity, centy i inne monety z okresu międzywojennego.
Z piśmiennictwa wspomnieć warto o :
- sfotografowanej książce M. Mazvydasa z roku 1547 (XIX w.),
- "Dzieje Jędrzeja Śniadeckiego t. III w Warszawie, nakładem Augusta Emanuela Glucksberga, księgarnia przy Miodowej, Nr 497, 1840",
- Nowenos prie Wieszpaties Jezaus Szwencziausio, Panos Marijos ir Szwentuju Diewo Wilniuje. Kasztu ir spaustuweje J. Zawadzkio" - 1863 r.,
- pismo gubernatora łomżyńskiego do Biskupa Sejneńskiego,
- z r. 1905 "Baznytinis Seinu vyskupystes vadovelis. Juozapo Zawadzkio spaustuve Vilniuje",
- wydawnictwa drukarni,
- zbiory czasopisma "Saltinis" z kilku lat,
- z r. 1905 "Elementorius",
- pisma pisarzy pochodzących z naszego regionu Albinasa Zukauskasa, Morkusa, Aneliusa Markeviciusa i innych,
- ponad 60 artykułów (kopii albo tłumaczeń), zebranych przez australijskiego Litwina inż. przeznaczonych lotnikom transatlantyckim Dariusowi i Girenasowi.
W muzeum znajdziemy i pierwszą (w 1936 r. w Marijampole wykonaną i w Myśliborzu postawioną) kapliczkę przydrożną, przeznaczoną lotnikom transatlantyckim Dariusowi i Girenasowi.
Eksponaty w muzeum dokładnie opisane, mają metrykę, większa część z nich posiada znaczenie naukowe.

Maryte Černeliene